.gif)
Ο ιστορικός οικισμός της Πόρτας Παναγιάς είναι χτισμένος στη βόρεια όχθη του Πορταϊκού ποταμού, απέναντι από την κωμόπολη της Πύλης. Προβάλλει σαν βιγλάτορας του στενού περάσματος, σε γαλήνια ατμόσφαιρα, άγριας ομορφιάς και δέους. Τα λιγοστά σπιτάκια της, τίποτα δεν θυμίζουν από την αίγλη και την αρχοντιά του βυζαντινού χωριού. Όμως, παραμένει ένα κομμάτι ευλογημένης γης, και σαγηνεύει τις περιπλανώμενες ψυχές.
Τόπος ιερός είναι η Πόρτα Παναγιά, χάρη στο βυζαντινό της ναό. Ένα μνημείο εμβληματικό, πνευματικής, ιστορικής και πολιτιστικής αξίας.
Άρθρο του Βασίλη Πανάγου
Ο περίλαμπρος ναός αποτελούσε το καθολικό (κυρίως ναό), πλούσιας σταυροπηγιακής μονής του 13ου αιώνα. Ανεγέρθηκε στα θεμέλια παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που είχε χτιστεί πάνω σε κρηπίδωμα αρχαίου ναού. Άποψη με την οποία συμφωνούν διακεκριμένοι ιστορικοί, αρχαιολόγοι και αρχιτέκτονες. Κτήτορας είναι ο σεβαστοκράτορας Θεσσαλίας Ιωάννης Άγγελος Κομνηνός Δούκας. Ο Ιωάννης, υπήρξε γόνος αριστοκρατικής οικογένειας των Αγγέλων Κομνηνών, που έδωσε βυζαντινούς αυτοκράτορες, δεσπότες και σεβαστοκράτορες. Η μονή αφιερώθηκε στην «Ακαταμάχητη» Θεοτόκο των Μεγάλων Πυλών.
Η προσωνυμία «Ακαταμάχητη» δηλώνει την ιδιότητα της Θεοτόκου ως ακατανίκητη, προστάτιδα του στρατού και των ιερών της κειμηλίων. Το μοναστήρι κατείχε εξέχουσα θέση στο θεσσαλικό -τότε- κρατίδιο, που τα γεωγραφικά του όρια ξεπερνούσαν κατά πολύ αυτά της σημερινής Θεσσαλίας. Ο Ιωάννης, αφιέρωσε στο μοναστήρι μεγάλη κτηματική περιουσία, επικυρωμένη με αυτοκρατορικά χρυσόβουλα. Το 1289 απεβίωσε και ετάφη στο καθολικό της μονής, που ο ίδιος ανοικοδόμησε.
Ο ναός της Πόρτας Παναγιάς ξεχωρίζει για την καλαισθησία και τη λεπτότητα. Συνδυάζει την αρμονία, τη γεωμετρική ακρίβεια, και την περίτεχνη εντοίχια διακόσμηση διαφορετικών χρονολογικών φάσεων. Κατά το παρελθόν υπέστη σοβαρές ζημιές. Παρ’ όλ’ αυτά, διεσώθη ο γλυπτός διάκοσμος με τις ψηφιδωτές εικόνες, μέρος των τοιχογραφιών, και τα αυθεντικά χαρακτηριστικά της μεγαλοπρεπούς κατασκευής του. Δικαίως, λοιπόν, χαρακτηρίζεται ως ένα από τα κορυφαία κομψοτέχνημα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής στον ελλαδικό χώρο.
Ο ναός γιορτάζει και πανηγυρίζει στις 23 Αυγούστου, εορτή της Αποδόσεως της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (9μερα της Παναγίας). Την παραμονή της εορτής, στο βυζαντινό ναό τελείται με ιδιαίτερη λαμπρότητα ο Μέγας Αρχιερατικός Εσπερινός κι ακολουθεί η εμποροπανήγυρη της Πύλης.
Το πανηγύρι των Μεγάλων Πυλών ήταν από τα αρχαιότερα και ονομαστότερα της Θεσσαλίας. Θεσμός που διατηρείται από τα βυζαντινά χρόνια μέχρι και σήμερα. Παλιότερα διαρκούσε τρεις ημέρες, και συνδύαζε το θρησκευτικό, το εμπορικό, και το ψυχαγωγικό μέρος. Την πρώτη μαρτυρία για τη διοργάνωσή του, αντλούμε από το κατάστιχο της οθωμανικής απογραφής του 1454/55. Σύμφωνα με αυτό, οι κάτοικοι της Μεγάλης Πόρτας πλήρωσαν φόρο πανηγυριού 100 άσπρα (αργυρά νομίσματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας). Το 1506, ο φόρος για το πανηγύρι αυξήθηκε στα 250 άσπρα, και το 1570 έφτασε τα 1.000. Επίσης, έσοδα από το πανηγύρι είχε και η εκκλησία της Πόρτας Παναγιάς. Σε κώδικα της Μονής Δουσίκου αναφέρεται ότι ο ναός το 1827 είχε έσοδα 175 γρόσια. Μετά το 1843, αποκτούσε ετησίως 200 έως 300 γρόσια, και απέδιδε κάθε χρόνο φόρο 100 γρόσια στους Οθωμανούς φοροεισπράκτορες. Τα ιστορικά τεκμήρια επιβεβαιώνουν ότι, το πανηγύρι της Πόρτας διοργανωνόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, και γνώρισε περιόδους ακμής. Άλλωστε, οι οθωμανικές αρχές επιζητούσαν τη λειτουργία του, για να εισπράττουν περισσότερους φόρους από τη διακίνηση των εμπορικών προϊόντων.
Στις 23 Αυγούστου 1881, ο ελληνικός στρατός ελευθερώνει την πόλη των Τρικάλων, και οι Τούρκοι αποχωρούν. Η είδηση έγινε δεκτή με μεγάλο ενθουσιασμό από τους πανηγυριστές της Πόρτας Παναγιάς. Μετά τη θεία λειτουργία στήθηκε μεγάλο γλέντι και χορός για να γιορταστεί το χαρμόσυνο γεγονός. Το 1884, η εφημερίδα «ΑΙΩΝ» γράφει για το πανηγύρι τις εξής ενδιαφέρουσες πληροφορίες: «Ἐν τῆ πανηγύρει ταύτη πωλοῦνται καί ἀγοράζονται ἰδίως ζῶα φορτηγά, πρόβατα, αἶγες, τυρός, βούτυρον καί ἂλλα χρήσιμα εἰς τήν εὐζωϊαν καί εἰς τήν οἰκιακήν χρήσιν. Ἰδίως παρετηρήθη κίνησις εἰς τήν ἀγοράν βουτύρου καί τυροῦ. Εἰς τήν ἐμπορικήν ταύτην κίνησιν συνετέλεσε καί ἡ ἀπό τῆς προσαρτήσεως τέλεον ἐκλιποῦσα ἐπάτατος ληστεία, ἣτις ἂλλοτε ἐνταῦθα ἰδίως εἶχε καταστῆ τό φόβητρον τῶν κατοίκων, μή τολμώντων οὐδ’ ἐκ τῶν οἰκιῶν αὐτῶν νά ἐξέλθωσι».
Εικόνες μιας άλλη εποχής, καταγράφουν παλιά άρθρα εφημερίδων για το ιστορικό πανηγύρι της Πόρτας Παναγιάς. Επίσης, ζωντανό διατηρείται στη μνήμη με τις αφηγήσεις των ηλικιωμένων κατοίκων. Πλήθος ανθρώπων από την Πύλη και την ευρύτερη περιοχή κατέκλυζε την Πόρτα. Έρχονταν με κάρα, βοϊδάμαξες, και πεζή από τα κοντινά χωριά. Στην εκκλησία υπήρχε το αδιαχώρητο από τον κόσμο, που πήγαινε να προσευχηθεί στην Παναγιά και να ανάψει το κερί. Οι πανηγυριστές έφτιαχναν κάτω από τα πλατάνια πρόχειρα καταλύματα, και εκεί περνούσαν τις νύχτες πλαγιάζοντας στρωματσάδα καταγής. Η άνυδρη ποταμιά, από τη «Σκαλίτσα» μέχρι την «Καμάρα» ήταν γεμάτη από ζώα κάθε λογίς. Η ζωαγορά του πανηγυριού ήταν ξακουστή σ’ όλη τη Θεσσαλία. Κτηνοτρόφοι, ζωέμποροι και χασάπηδες έρχονταν για αγορές ζώων. Πωλούνταν πρόβατα, γίδια, βόδια, αγελάδες, γουρούνια, πουλερικά, άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια. Στον περίβολο της εκκλησίας, και στο πέτρινο καλντερίμι που ανηφόριζε προς την παλιά βρύση, στήνονταν πρόχειρες παράγκες. Έμποροι και κάθε λογίς πραματευτάδες άπλωναν τα προϊόντα τους πάνω σε ξύλινους πάγκους. Πωλούνταν όλων των ειδών τα αναγκαία εμπορεύματα, τρόφιμα, υφάσματα και εργαλεία.
Οι χασάπηδες κρεμούσαν στα πλατάνια τα τσιγκέλια με τα σφαχτά.
Όταν ο ήλιος έδυε και τέλειωνε ο Εσπερινός στην εκκλησία, ξεκινούσε το γλέντι. Μοσχοβολούσαν τα ψητά αρνιά, τα κοκορέτσια και τα σπληνάντερα. Κι όταν βράδιαζε το κέφι άναβε με το ντόπιο κρασί και τους μεθυστικούς ήχους τού κλαρίνου, του μαντολίνου και του βιολιού. Στην πλατεία, αντίκρυ από τα χάνια, και στον απάνω μαχαλά, δίπλα από την κρυόβρυση , οι πανηγυριστές πιασμένοι χέρι με χέρι σχημάτιζαν μεγάλους κύκλους. Έσερναν ατέλειωτους χορούς με τη συνοδεία των τοπικών τραγουδιών. Η ατμόσφαιρα πλημύριζε με ήχους και εικόνες της παλιάς αυθεντικής εποχής. Τότε, που τα πανηγύρια αποτελούσαν αγνό κομμάτι έκφρασης του απλού λαού.
Στα τέλη του 1960 η διοργάνωση της εμποροπανήγυρης μεταφέρθηκε στην Πύλη και διαρκεί δύο ημέρες (22-23 Αυγούστου). Αποτελεί την κορύφωση των πολιτιστικών και ψυχαγωγικών εκδηλώσεων του Αυγούστου που πραγματοποιούνται κάθε χρόνο με μεγάλη επιτυχία από τον δήμο και τους συλλόγους της Πύλης. Μετά το πέρας του πανηγυρικού Εσπερινού, που τελείται στην εκκλησία της Πόρτας, Παναγιάς, χιλιάδες επισκέπτες συρρέουν στην Πύλη για να διασκεδάσουν. Τα σημερινά πανηγύρια δεν θυμίζουν την ατμόσφαιρα του παρελθόντος. Ωστόσο, παραμένουν μια ζωντανή γέφυρα με τις λαϊκές μας παραδόσεις και την πολιτιστική μας κληρονομιά.
Τόπος ιερός είναι η Πόρτα Παναγιά, χάρη στο βυζαντινό της ναό. Ένα μνημείο εμβληματικό, πνευματικής, ιστορικής και πολιτιστικής αξίας.
Άρθρο του Βασίλη Πανάγου
Ο περίλαμπρος ναός αποτελούσε το καθολικό (κυρίως ναό), πλούσιας σταυροπηγιακής μονής του 13ου αιώνα. Ανεγέρθηκε στα θεμέλια παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που είχε χτιστεί πάνω σε κρηπίδωμα αρχαίου ναού. Άποψη με την οποία συμφωνούν διακεκριμένοι ιστορικοί, αρχαιολόγοι και αρχιτέκτονες. Κτήτορας είναι ο σεβαστοκράτορας Θεσσαλίας Ιωάννης Άγγελος Κομνηνός Δούκας. Ο Ιωάννης, υπήρξε γόνος αριστοκρατικής οικογένειας των Αγγέλων Κομνηνών, που έδωσε βυζαντινούς αυτοκράτορες, δεσπότες και σεβαστοκράτορες. Η μονή αφιερώθηκε στην «Ακαταμάχητη» Θεοτόκο των Μεγάλων Πυλών.
Η προσωνυμία «Ακαταμάχητη» δηλώνει την ιδιότητα της Θεοτόκου ως ακατανίκητη, προστάτιδα του στρατού και των ιερών της κειμηλίων. Το μοναστήρι κατείχε εξέχουσα θέση στο θεσσαλικό -τότε- κρατίδιο, που τα γεωγραφικά του όρια ξεπερνούσαν κατά πολύ αυτά της σημερινής Θεσσαλίας. Ο Ιωάννης, αφιέρωσε στο μοναστήρι μεγάλη κτηματική περιουσία, επικυρωμένη με αυτοκρατορικά χρυσόβουλα. Το 1289 απεβίωσε και ετάφη στο καθολικό της μονής, που ο ίδιος ανοικοδόμησε.
Ο ναός της Πόρτας Παναγιάς ξεχωρίζει για την καλαισθησία και τη λεπτότητα. Συνδυάζει την αρμονία, τη γεωμετρική ακρίβεια, και την περίτεχνη εντοίχια διακόσμηση διαφορετικών χρονολογικών φάσεων. Κατά το παρελθόν υπέστη σοβαρές ζημιές. Παρ’ όλ’ αυτά, διεσώθη ο γλυπτός διάκοσμος με τις ψηφιδωτές εικόνες, μέρος των τοιχογραφιών, και τα αυθεντικά χαρακτηριστικά της μεγαλοπρεπούς κατασκευής του. Δικαίως, λοιπόν, χαρακτηρίζεται ως ένα από τα κορυφαία κομψοτέχνημα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής στον ελλαδικό χώρο.
Ο ναός γιορτάζει και πανηγυρίζει στις 23 Αυγούστου, εορτή της Αποδόσεως της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (9μερα της Παναγίας). Την παραμονή της εορτής, στο βυζαντινό ναό τελείται με ιδιαίτερη λαμπρότητα ο Μέγας Αρχιερατικός Εσπερινός κι ακολουθεί η εμποροπανήγυρη της Πύλης.
Το πανηγύρι των Μεγάλων Πυλών ήταν από τα αρχαιότερα και ονομαστότερα της Θεσσαλίας. Θεσμός που διατηρείται από τα βυζαντινά χρόνια μέχρι και σήμερα. Παλιότερα διαρκούσε τρεις ημέρες, και συνδύαζε το θρησκευτικό, το εμπορικό, και το ψυχαγωγικό μέρος. Την πρώτη μαρτυρία για τη διοργάνωσή του, αντλούμε από το κατάστιχο της οθωμανικής απογραφής του 1454/55. Σύμφωνα με αυτό, οι κάτοικοι της Μεγάλης Πόρτας πλήρωσαν φόρο πανηγυριού 100 άσπρα (αργυρά νομίσματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας). Το 1506, ο φόρος για το πανηγύρι αυξήθηκε στα 250 άσπρα, και το 1570 έφτασε τα 1.000. Επίσης, έσοδα από το πανηγύρι είχε και η εκκλησία της Πόρτας Παναγιάς. Σε κώδικα της Μονής Δουσίκου αναφέρεται ότι ο ναός το 1827 είχε έσοδα 175 γρόσια. Μετά το 1843, αποκτούσε ετησίως 200 έως 300 γρόσια, και απέδιδε κάθε χρόνο φόρο 100 γρόσια στους Οθωμανούς φοροεισπράκτορες. Τα ιστορικά τεκμήρια επιβεβαιώνουν ότι, το πανηγύρι της Πόρτας διοργανωνόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, και γνώρισε περιόδους ακμής. Άλλωστε, οι οθωμανικές αρχές επιζητούσαν τη λειτουργία του, για να εισπράττουν περισσότερους φόρους από τη διακίνηση των εμπορικών προϊόντων.
Στις 23 Αυγούστου 1881, ο ελληνικός στρατός ελευθερώνει την πόλη των Τρικάλων, και οι Τούρκοι αποχωρούν. Η είδηση έγινε δεκτή με μεγάλο ενθουσιασμό από τους πανηγυριστές της Πόρτας Παναγιάς. Μετά τη θεία λειτουργία στήθηκε μεγάλο γλέντι και χορός για να γιορταστεί το χαρμόσυνο γεγονός. Το 1884, η εφημερίδα «ΑΙΩΝ» γράφει για το πανηγύρι τις εξής ενδιαφέρουσες πληροφορίες: «Ἐν τῆ πανηγύρει ταύτη πωλοῦνται καί ἀγοράζονται ἰδίως ζῶα φορτηγά, πρόβατα, αἶγες, τυρός, βούτυρον καί ἂλλα χρήσιμα εἰς τήν εὐζωϊαν καί εἰς τήν οἰκιακήν χρήσιν. Ἰδίως παρετηρήθη κίνησις εἰς τήν ἀγοράν βουτύρου καί τυροῦ. Εἰς τήν ἐμπορικήν ταύτην κίνησιν συνετέλεσε καί ἡ ἀπό τῆς προσαρτήσεως τέλεον ἐκλιποῦσα ἐπάτατος ληστεία, ἣτις ἂλλοτε ἐνταῦθα ἰδίως εἶχε καταστῆ τό φόβητρον τῶν κατοίκων, μή τολμώντων οὐδ’ ἐκ τῶν οἰκιῶν αὐτῶν νά ἐξέλθωσι».
Εικόνες μιας άλλη εποχής, καταγράφουν παλιά άρθρα εφημερίδων για το ιστορικό πανηγύρι της Πόρτας Παναγιάς. Επίσης, ζωντανό διατηρείται στη μνήμη με τις αφηγήσεις των ηλικιωμένων κατοίκων. Πλήθος ανθρώπων από την Πύλη και την ευρύτερη περιοχή κατέκλυζε την Πόρτα. Έρχονταν με κάρα, βοϊδάμαξες, και πεζή από τα κοντινά χωριά. Στην εκκλησία υπήρχε το αδιαχώρητο από τον κόσμο, που πήγαινε να προσευχηθεί στην Παναγιά και να ανάψει το κερί. Οι πανηγυριστές έφτιαχναν κάτω από τα πλατάνια πρόχειρα καταλύματα, και εκεί περνούσαν τις νύχτες πλαγιάζοντας στρωματσάδα καταγής. Η άνυδρη ποταμιά, από τη «Σκαλίτσα» μέχρι την «Καμάρα» ήταν γεμάτη από ζώα κάθε λογίς. Η ζωαγορά του πανηγυριού ήταν ξακουστή σ’ όλη τη Θεσσαλία. Κτηνοτρόφοι, ζωέμποροι και χασάπηδες έρχονταν για αγορές ζώων. Πωλούνταν πρόβατα, γίδια, βόδια, αγελάδες, γουρούνια, πουλερικά, άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια. Στον περίβολο της εκκλησίας, και στο πέτρινο καλντερίμι που ανηφόριζε προς την παλιά βρύση, στήνονταν πρόχειρες παράγκες. Έμποροι και κάθε λογίς πραματευτάδες άπλωναν τα προϊόντα τους πάνω σε ξύλινους πάγκους. Πωλούνταν όλων των ειδών τα αναγκαία εμπορεύματα, τρόφιμα, υφάσματα και εργαλεία.
Οι χασάπηδες κρεμούσαν στα πλατάνια τα τσιγκέλια με τα σφαχτά.
Όταν ο ήλιος έδυε και τέλειωνε ο Εσπερινός στην εκκλησία, ξεκινούσε το γλέντι. Μοσχοβολούσαν τα ψητά αρνιά, τα κοκορέτσια και τα σπληνάντερα. Κι όταν βράδιαζε το κέφι άναβε με το ντόπιο κρασί και τους μεθυστικούς ήχους τού κλαρίνου, του μαντολίνου και του βιολιού. Στην πλατεία, αντίκρυ από τα χάνια, και στον απάνω μαχαλά, δίπλα από την κρυόβρυση , οι πανηγυριστές πιασμένοι χέρι με χέρι σχημάτιζαν μεγάλους κύκλους. Έσερναν ατέλειωτους χορούς με τη συνοδεία των τοπικών τραγουδιών. Η ατμόσφαιρα πλημύριζε με ήχους και εικόνες της παλιάς αυθεντικής εποχής. Τότε, που τα πανηγύρια αποτελούσαν αγνό κομμάτι έκφρασης του απλού λαού.
Στα τέλη του 1960 η διοργάνωση της εμποροπανήγυρης μεταφέρθηκε στην Πύλη και διαρκεί δύο ημέρες (22-23 Αυγούστου). Αποτελεί την κορύφωση των πολιτιστικών και ψυχαγωγικών εκδηλώσεων του Αυγούστου που πραγματοποιούνται κάθε χρόνο με μεγάλη επιτυχία από τον δήμο και τους συλλόγους της Πύλης. Μετά το πέρας του πανηγυρικού Εσπερινού, που τελείται στην εκκλησία της Πόρτας, Παναγιάς, χιλιάδες επισκέπτες συρρέουν στην Πύλη για να διασκεδάσουν. Τα σημερινά πανηγύρια δεν θυμίζουν την ατμόσφαιρα του παρελθόντος. Ωστόσο, παραμένουν μια ζωντανή γέφυρα με τις λαϊκές μας παραδόσεις και την πολιτιστική μας κληρονομιά.
Επιστροφή
