.gif)
Το σύνδρομο του βραστού βατράχου… (OLIVIER CLERC)
Υπάρχει ένας παλιός μύθος που μοιάζει όλο και πιο επίκαιρος:
Αν ρίξεις έναν βάτραχο σε βραστό νερό, θα πεταχτεί έξω αμέσως. Αν όμως τον βάλεις σε μια κατσαρόλα με χλιαρό νερό και αυξάνεις πολύ αργά τη θερμοκρασία, ο βάτραχος θα προσαρμόζεται μέχρι να μην μπορεί πια να αντιδράσει.
Και τότε, όταν το νερό θα έχει πια γίνει θανάσιμα καυτό, θα είναι ήδη αργά. Δεν θα έχει πια την ενέργεια να πηδήξει έξω.
Η ιστορία αυτή, παρότι αμφισβητήσιμη ως επιστημονικό γεγονός, έχει περάσει στην πολιτική και κοινωνική ανάλυση ως σύμβολο παθητικής αποδοχής της επιδείνωσης. Είναι ο αργός εκφυλισμός που περνά απαρατήρητος.
Είναι το "λίγο-λίγο", που ποτέ δεν μοιάζει αρκετό για να προκαλέσει συναγερμό. Είναι η σιγή μπροστά στη σταδιακή απώλεια της ελευθερίας, της ποιότητας ζωής, των δικαιωμάτων.
Η Ελλάδα ως κατσαρόλα
Δεν χρειάζεται να κοιτάξουμε μακριά για να βρούμε το αντίστοιχο «καζάνι» στην πραγματική ζωή. Η Ελλάδα της τελευταίας δεκαετίας προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: δημοκρατικές διαδικασίες απογυμνώνονται σταδιακά από το περιεχόμενό τους, ενώ η κοινωνία καλείται να προσαρμοστεί.
Η αδιαφάνεια και ο έλεγχος της ενημέρωσης δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά. Επεβλήθησαν σταδιακά, με συγχωνεύσεις μέσων, κρατικές επιδοτήσεις σε «ημέτερους», και φίμωση των ενοχλητικών φωνών.
Η διάβρωση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης δεν γίνεται με πραξικόπημα αλλά είναι προϊόν επιλεκτικών παρεμβάσεων, διορισμών και συγκάλυψης.
Η καταστολή δεν έγινε με στρατιωτικά τανκς, αλλά με αστυνομικές μονάδες που σταδιακά έγιναν το πρόσωπο του κράτους σε κάθε διαμαρτυρία.
Το δικαίωμα στην εργασία και η ασφάλιση δεν αφαιρέθηκαν απότομα.
Απλώς "προσαρμόστηκαν" στην «ευελιξία», τον «ανταγωνισμό», την «αγορά».
Όλα έγιναν σιγά-σιγά. Όπως και το νερό στην κατσαρόλα.
Και έτσι, βρεθήκαμε να ζούμε σε μια οιονεί δημοκρατία, χωρίς τις άμυνες που θα μας επέτρεπαν να αντιδράσουμε εγκαίρως. Όταν πλέον διαπιστώνουμε τη ζημιά, ίσως να μην έχουμε πια την ενέργεια για το αναγκαίο άλμα.
Να μη συνηθίσουμε το σκοτάδι
Η προσαρμοστικότητα είναι ανθρώπινο χαρακτηριστικό, αλλά δεν είναι αρετή όταν γίνεται υποταγή. Δεν είναι σύνεση όταν μετατρέπεται σε παραίτηση. Δεν είναι αντοχή όταν οδηγεί σε αδράνεια.
Η παραβολή του βατράχου μάς υπενθυμίζει πως το κρίσιμο δεν είναι μόνο τι συμβαίνει, αλλά πώς και πότε το αντιλαμβανόμαστε. Η κοινωνική απάθεια δεν προκύπτει από ένα σοκ – αλλά από μια μακρά σειρά συμβιβασμών, μικρών υποχωρήσεων, συνεχών "προσαρμογών".
Όταν το νερό αρχίζει να ζεσταίνεται, ο βάτραχος έχει ακόμα την επιλογή να πηδήξει. Αρκεί να συνειδητοποιήσει έγκαιρα τον κίνδυνο.
Γιατί «μεγαλύτερος εχθρός της αλήθειας δεν είναι το ψέμα. Είναι η συνήθεια» όπως έλεγε κι ο Μπέρτολτ Μπρεχτ...
Υπάρχει ένας παλιός μύθος που μοιάζει όλο και πιο επίκαιρος:
Αν ρίξεις έναν βάτραχο σε βραστό νερό, θα πεταχτεί έξω αμέσως. Αν όμως τον βάλεις σε μια κατσαρόλα με χλιαρό νερό και αυξάνεις πολύ αργά τη θερμοκρασία, ο βάτραχος θα προσαρμόζεται μέχρι να μην μπορεί πια να αντιδράσει.
Και τότε, όταν το νερό θα έχει πια γίνει θανάσιμα καυτό, θα είναι ήδη αργά. Δεν θα έχει πια την ενέργεια να πηδήξει έξω.
Η ιστορία αυτή, παρότι αμφισβητήσιμη ως επιστημονικό γεγονός, έχει περάσει στην πολιτική και κοινωνική ανάλυση ως σύμβολο παθητικής αποδοχής της επιδείνωσης. Είναι ο αργός εκφυλισμός που περνά απαρατήρητος.
Είναι το "λίγο-λίγο", που ποτέ δεν μοιάζει αρκετό για να προκαλέσει συναγερμό. Είναι η σιγή μπροστά στη σταδιακή απώλεια της ελευθερίας, της ποιότητας ζωής, των δικαιωμάτων.
Η Ελλάδα ως κατσαρόλα
Δεν χρειάζεται να κοιτάξουμε μακριά για να βρούμε το αντίστοιχο «καζάνι» στην πραγματική ζωή. Η Ελλάδα της τελευταίας δεκαετίας προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: δημοκρατικές διαδικασίες απογυμνώνονται σταδιακά από το περιεχόμενό τους, ενώ η κοινωνία καλείται να προσαρμοστεί.
Η αδιαφάνεια και ο έλεγχος της ενημέρωσης δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά. Επεβλήθησαν σταδιακά, με συγχωνεύσεις μέσων, κρατικές επιδοτήσεις σε «ημέτερους», και φίμωση των ενοχλητικών φωνών.
Η διάβρωση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης δεν γίνεται με πραξικόπημα αλλά είναι προϊόν επιλεκτικών παρεμβάσεων, διορισμών και συγκάλυψης.
Η καταστολή δεν έγινε με στρατιωτικά τανκς, αλλά με αστυνομικές μονάδες που σταδιακά έγιναν το πρόσωπο του κράτους σε κάθε διαμαρτυρία.
Το δικαίωμα στην εργασία και η ασφάλιση δεν αφαιρέθηκαν απότομα.
Απλώς "προσαρμόστηκαν" στην «ευελιξία», τον «ανταγωνισμό», την «αγορά».
Όλα έγιναν σιγά-σιγά. Όπως και το νερό στην κατσαρόλα.
Και έτσι, βρεθήκαμε να ζούμε σε μια οιονεί δημοκρατία, χωρίς τις άμυνες που θα μας επέτρεπαν να αντιδράσουμε εγκαίρως. Όταν πλέον διαπιστώνουμε τη ζημιά, ίσως να μην έχουμε πια την ενέργεια για το αναγκαίο άλμα.
Να μη συνηθίσουμε το σκοτάδι
Η προσαρμοστικότητα είναι ανθρώπινο χαρακτηριστικό, αλλά δεν είναι αρετή όταν γίνεται υποταγή. Δεν είναι σύνεση όταν μετατρέπεται σε παραίτηση. Δεν είναι αντοχή όταν οδηγεί σε αδράνεια.
Η παραβολή του βατράχου μάς υπενθυμίζει πως το κρίσιμο δεν είναι μόνο τι συμβαίνει, αλλά πώς και πότε το αντιλαμβανόμαστε. Η κοινωνική απάθεια δεν προκύπτει από ένα σοκ – αλλά από μια μακρά σειρά συμβιβασμών, μικρών υποχωρήσεων, συνεχών "προσαρμογών".
Όταν το νερό αρχίζει να ζεσταίνεται, ο βάτραχος έχει ακόμα την επιλογή να πηδήξει. Αρκεί να συνειδητοποιήσει έγκαιρα τον κίνδυνο.
Γιατί «μεγαλύτερος εχθρός της αλήθειας δεν είναι το ψέμα. Είναι η συνήθεια» όπως έλεγε κι ο Μπέρτολτ Μπρεχτ...
Επιστροφή
